‘Wilsbekwaam’ en ‘gezond van geest ’ zijn begrippen die onder meer ter sprake komen als we het hebben over een testament opstellen, een zorgvolmacht opmaken of een schenking doen. Maar wat betekenen ze precies? Wie bepaalt of iemand al dan niet wilsbekwaam is? En hoe bewijs je de onbekwaamheid? We vroegen het aan notaris Joni Soutaer.
De term ‘wilsbekwaamheid’ valt ook als het gaat om medische beslissingen. Recent stelde minister van Justitie, Annelies Verlinden, een regeling voor over de uitbreiding van de voorafgaande wilsverklaring euthanasie naar wilsonbekwame personen. Vandaag is dit nog geen wet en dat zal wel nog even duren… We komen erop terug in een later artikel als de wetswijziging een feit is.
We horen zowel spreken over ‘wilsbekwaamheid’ als over ‘gezond zijn van geest’. Zijn dit twee verschillende zaken?
Notaris Soutaer: “Neen, beide begrippen worden gebruikt. De basis is dat je bekwaam moet zijn om deel te nemen aan het rechtsverkeer. Een minderjarige is in principe niet bekwaam. De wet zegt: iedereen kan een schenking doen of een testament maken, behalve de personen die daartoe onbekwaam zijn verklaard. Een minderjarige onder de 16 jaar kan het niet. Een 16- tot 18-jarige vormt een uitzondering. Hij kan het wel, maar maximaal voor de helft van zijn vermogen. In een volgend artikel zegt de wet: om een schenking te kunnen doen of een testament te kunnen maken, moet je ‘gezond van geest’ zijn. Dit betekent dat je moet begrijpen wat de rechtshandeling inhoudt en dat je ermee instemt. Begrijp je dat niet, dan kan jij eenvoudigweg geen testament maken. Je bent dan wilsonbekwaam, want je kan niet uitdrukken wat je wil omdat je het niet begrijpt.
Iemand kan bijvoorbeeld onbekwaam verklaard zijn door de vrederechter en een bewindvoerder toegewezen krijgen, omdat hij een verkwister is. Toch kan het zijn dat de vrederechter hem toestemming geeft om een testament te maken, omdat deze persoon goed begrijpt wat deze rechtshandeling inhoudt. De vrederechter zegt dan: je bent onbekwaam om tijdens je leven je vermogen te beheren, maar je bent wél bekwaam om te bepalen wie er na je overlijden je vermogen zal krijgen. Belangrijk is dat de persoon, op het moment dat hij het testament maakt, wilsbekwaam is.”
Hoe komt het dat er bij testament over gezond van geest wordt gesproken en bij de zorgvolmacht over wilsbekwaamheid?
“Gezond van geest staat al van in 1830 in ons Burgerlijk Wetboek. De zorgvolmacht bestaat sinds 2014. Het is dus een ‘moderner’ begrip, maar het dekt dezelfde lading. Bij het testament spreken we van een ‘versterkte gezondheid van geest’. Dit betekent dat wij als notaris een strenger criterium hanteren. Bij een aankoop kan je nog zeggen: er is een wederkerigheid. Je koopt iets en je krijgt er iets voor terug . Dat is niet zo bij een testament! Maar of het nu gaat over een schenking, testament of aankoop: voor elke notariële akte moet je wilsbekwaam zijn, dus begrijpen wat je doet.”
Toch is wilsonbekwaamheid niet hetzelfde als juridische onbekwaamheid? Wat is het verschil?
“Stel: een vader koopt een auto die eigenlijk veel te duur is volgens zijn financiële mogelijkheden. Als die vader onder bewind geplaatst is, dan zal die koop per definitie ongeldig zijn, omdat de vrederechter de vader juridisch onbekwaam heeft verklaard om contracten te sluiten. Maar als die vader niet onder bewind staat, blijft hij bekwaam om een rechtshandeling te stellen, dus om die auto te kopen, ook al is er een zorgvolmacht. Zijn kinderen kunnen wel aanhalen dat het contract ongeldig is omdat hun vader ‘niet meer in staat is om zo’n aankoop te doen’. Maar ze zullen moeten bewijzen dat op het moment van de koop, de vader niet wilsbekwaam was. Dan moeten ze al een gerechtelijke procedure starten. De zorgvolmacht kan dus niet voorkomen dat de vader nog een te dure auto koopt.
Ik krijg vaak de vraag naar een zorgvolmacht van ouders die een kind hebben dat minder begaafd is en heel beïnvloedbaar. ‘Mensen kunnen mijn zoon wijsmaken dat een brood 15 euro kost’, vertellen ze dan. Maar daar biedt de zorgvolmacht geen oplossing voor. De zorgvolmacht zal er enkel voor zorgen dat je als ouder de rekeningen kan volgen en zal kunnen zien dat er vreemde betalingen gebeuren, maar als je het uitgeven van het bedrag wil tegenhouden, dan kan dat alleen maar met een bewind via de vrederechter.”
Oordeelt de notaris over de wilsbekwaamheid?
“De notaris moet nagaan of de persoon die voor hem zit en bijvoorbeeld een testament of een zorgvolmacht wil maken, begrijpt wat hij doet. Soms is dat overduidelijk niet het geval. Dan zal er geen testament of zorgvolmacht gemaakt worden. Maar vaak is er een schemerzone. Het gebeurt dat mensen perfect weten waarover we het hebben, maar dat ze een probleem hebben met hun kortetermijngeheugen en ’s avonds niet meer weten dat ze hier geweest zijn. Vaak geven ze dat ook aan. Dan zal ik mij als notaris laten bijstaan en een medisch attest vragen. Want als notaris ben ik geen arts. Notarissen hebben de plicht om na te gaan of de persoon wilsbekwaam is, maar ze kunnen niet beschuldigd worden van valsheid in geschrifte. Als familieleden later een testament willen aanvechten, zullen ze moeten bewijzen dat de persoon niet wilsbekwaam was op het moment dat hij het testament maakte. Als ik merk dat iemand wilsbekwaam is, maar mij vertelt dat hij problemen heeft met zijn kinderen, dan zal ik een doktersattest vragen, ook al acht ik dat strikt juridisch niet nodig. Dan wordt het voor de familie wel heel moeilijk om het testament aan te vechten.”
Mag een notaris medische gegevens opvragen?
“Neen, omwille van het beroepsgeheim mag de arts mij geen medische gegevens doorgeven. De persoon zelf zal aan zijn arts een attest moeten vragen dat hij verstandelijk in orde is om de gevolgen van zijn handelingen te begrijpen.”
Hoe kan je bewijzen dat iemand niet wilsbekwaam was toen hij een testament maakte?
“Je kan dat op allerlei manieren: met documenten, met getuigen. Maar dat blijft heel moeilijk. Want als iemand bijvoorbeeld aan een beginnende dementie lijdt, wil dat niet zeggen dat hij niet helder kan zijn en perfect kan begrijpen wat hij doet op het moment dat hij bij mij zit om een testament te maken. En dat is voldoende om een geldig testament te maken. Een vergevorderde dementie is uiteraard iets anders. Zo vroeg ik onlangs aan de vrederechter of ik een schenkingsakte mocht maken voor een persoon die onder bewind staat. Ik kreeg de machtiging niet, dus de schenking vond niet plaats. Later dook er een testament op van een latere datum dan mijn vraag aan de vrederechter. Dan was het overduidelijk dat dit testament niet geldig was.
Vroeger moesten er bij het maken van een testament 2 getuigen aanwezig zijn. Nu is dat niet meer het geval. Maar ik vind dat wel jammer. Ik werd ooit als notaris bij een ziek persoon geroepen die een testament wou maken. Toen ik samen met 2 getuigen aankwam leek het alsof die persoon bijna buiten bewustzijn was. Maar wat later bleek hij heel helder te zijn en waren voor mij de voorwaarden voldaan om een testament te kunnen maken. Eén van de familieleden beweerde dat de persoon niet meer wist wat hij deed. Toen ik antwoordde dat wij met drie personen hadden vastgesteld dat er geen discussie was, is het daarbij gebleven.”
Stel dat een vader een zorgvolmacht geeft aan zijn drie kinderen, maar dat die zorgvolmacht pas ingaat als een arts de vader wilsonbekwaam heeft verklaard. De kinderen vinden dat het moment gekomen is, maar de huisarts weigert het attest te geven. Wat kunnen zij doen?
“Dat gebeurt. Zeker in het begin van het bestaan van de zorgvolmacht waren huisartsen soms weigerachtig. De familie kan aan de vrederechter vragen om de zorgvolmacht te doen starten, maar die zal op zijn beurt een medisch attest willen. Het lijkt me het best om dan een beroep te doen op een neuroloog. Je kan ook vragen aan de notaris dat hij eens belt met de huisarts om de situatie uit te leggen.”
